موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام حدیث اهل بیت علیهم السلام 1 2 2026 02 20 نموذج إحیاء التراث الشیعی الحدیثی المفقود، الخطوات والاعتبارات الگوی بازسازی آثار مفقودِ حدیثی شیعه؛ مراحل و ملاحظات 234876 FA محمد علی موحدی عضو هئیت علمی گروه شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب. 0009-0008-1107-8619 Journal Article 2024 08 28 حفّز فقدان جزء کبیر من تراث المتقدّمین الحدیثی، وأثر استرداد مضامینه على تحدید تاریخ تقاریر هذا التراث وتمحیصها؛ کثیراً من باحثی العصر الراهن فی مجال الحدیث إلى تنقیب مضامین المصادر الحدیثیة المفقودة، بعد بحث غیر مجد فی نسخ المکتبات المخطوطة، وإحیاء بعضها التی أُشیرإلیها فی المصادر المتوفّرة. لکن لم تضع هذه المحاولات التی وسمت بعناوین مختلفة کـ"تحدید مصادر الکتب الحدیثیة المتوفّرة" و "إحیاء التراث الحدیثی المفقود"، مع کثرة فائدتها، نظاماً نموذجیاً متکاملاً لإحیاء أثر حدیثی أمام الباحثین، خاصّة فی مجال تاریخ الإمامیة وحدیثها. فالإطار المعیاری لإحیاء مصدر حدیثیّ إمامیّ مفقود یتمثّل فی الأسئلة التالیة: ما هو النموذج الواجب الاتباع لإحیاء التراث الحدیثیّ الإمامیّ المفقود بالتحدید؟ وما هی خطواته المتسلسلة؟ وما هی الاعتبارات التی یجب مراعاتها فی کلّ خطوة؟ وکیف یتمّ تطبیق هذه الخطوات، مع ذکر أمثلة موضوعیة؟ وما هی الصعوبات التی قد نتعرّض لها فی هذه الخطوات؟ تشمل الخطوات السبع لهذا النموذج، بدءاً من وجود الکتاب تاریخیاً، وصحّة نسبته إلى مؤلّفه، ومرورا بالاهتمام بطرق نقل الکتاب فی الفهارس ومشیخات المتقدّمین، وتکرار سلسلة الأسناد المنتهیة بالمؤلّف. از دست‌رفتنِ حجم انبوهی از میراث حدیثی پیشینیان و فوایدِ چشم گیرِ دست‌یابی به محتوای آن آثار در تاریخ‌گذاری و اعتبارسنجی گزارش‌های برجای مانده، حدیث‌پژوهان معاصر را بر آن داشت تا پس از جستجوی ناموفق نسخ خطی کتابخانه‌ها و احیانا بازیابی پاره‌ای از آن آثار _که در منابع موجود صراحتا به آن اشاره شده بود_ به تنقیب محتوای مصادر حدیثیِ مفقود دست یازند. این تلاش‌ها که گاه با عنوانِ «تعیین منابع کتبِ حدیثی موجود» و گاه با عنوانِ «بازسازی آثار حدیثی مفقود» انجام می‌شد؛ با وجود سودمندی فراوان، هیچ‌گاه الگویِ کامل و منسجمی را که به طور خاص در فضای تاریخ و حدیث امامیه، بازسازی یک اثر حدیثی را مدل‌سازی کند، پیشارویِ محققان قرار نداد. این مطلب که بازسازی آثار مفقود حدیثی امامیه دقیقاً باید از چه الگویی پیروی کند و این الگو به ترتیب چه مراحلی را شامل می‌شود؟ در هر مرحله لازم است به چه ملاحظاتی توجه داشت؟ تطبیق و پیاده سازی این مراحل با ارائه نمونه‌های عینی چگونه صورت می‌پذیرد؟ و احیاناً با چه معضلاتی در خلال این مراحل روبه‌رو خواهیم شد؟ مسائل الگوی استاندارد بازسازی یک اثر مفقود حدیثی را در فضای امامیه شکل می‌دهد. مراحل هفت‌گانه این الگو از اطمینان از وجود تاریخی کتاب و صحت انتساب آن به مؤلف تا توجه به طرق کتاب در فهارس و مشیخه‌های متقدم، تکرار سلسله إسناد منتهی به مؤلف و هم‌خوانی محتوایی با عنوان اثر را در بر می‌گیرد.

http://hadith.maaref.org/article_234876_b3edc52d5cf5cfbfe860bd364ccf014d.pdf

موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام حدیث اهل بیت علیهم السلام 1 2 2026 02 20 شخصیّة حسین بن یزید النوفلی فی علم الرجال شخصیت رجالی حسین بن یزید النوفلی . 234877 FA محمد رضا خجسته رحیمی پژوهشگر علوم حدیث حوزه علمیه خراسان (نویسنده مسئول). 0009-0003-1087-289X احسان سرخه ای عضو هیئت علمی گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه Journal Article 2023 12 25 یعتبر حسین بن یزید النوفلی من المعاصرین للإمام الثامن ؟ع؟، وهو الراوی المشهور لأحادیث السکونی، حیث نرى إسمه فی عدید من أسانید الحدیث فی المدرسة الإمامیة، ولاسیّما أسانید أحادیث الکتب الأربعة. اختلف علماء الرجال فی تقییم مکانته حیث ضعّفه بعضهم واتّهمه بالغلوّ، وبرّأه آخرون من هذا الاتّهام بعد ما تداولوا نصّ أحادیثه، وقال ثالث بتوثیقه واعترف بمکانته العلمیة متمسّکاً ببعض التوثیقات العامّة، أو بجمع الشواهد والأدلّة، وتوقّف الرابع عن الحکم بعد ما لم یخرج بنتیجة لأجل تعارض أدلّة الجرح والتعدیل. لذلک کلّ من کثرة روایاته، واختلاف آراء العلماء فیه، وأهمّیة تقییم روایاته التی کانت متداولة بین مؤلّفی الجوامع الحدیثیة؛ تبیّن لزوم دراسة شخصیّته الرجالیة وتقییم اعتبار تراثه الحدیثی. تشیر الأدلّة المختلفة إلى عدم صحّة اتّهامه بالغلوّ، کما یبیّن تحلیل الأدلّة القائمة على وثاقته أنّ معظمها صالحة للردّ، لکن یمکن اعتماد بعضها. والجدیر بالذکر أنّ قبول کتاب السکونی بروایة النوفلی له عند المحدّثین المتقدّمین، یبدو کافیاً لإثبات صحّة طریقه، واعتبار هذه المجموعة من الروایات. حسین بن یزید نوفلی، از معاصران امام هشتم علیه السلام و راوی معروف از سکونی است که نام وی در اسناد بسیاری از احادیث امامیه به ‌ویژه اسناد احادیث موجود در کتب اربعه به چشم می‌آید. اندیشمندان رجالی گاه با اتهام به غلو، به تضعیف وی روی آورده و گاه با نقد متنی احادیث وی، او را از این اتهام مبرا دانسته‌اند. برخی نیز با تمسک به بخشی از توثیقات عام، یا با گردآوری شواهد و قرائن، درصدد توثیق وی برآمده و مقام علمی او را ارج نهاده‌اند. در این میان، تعدادی از رجال‌شناسان، با وجود تعارض ادله جرح و تعدیل به نتیجه روشنی دست نیافته و درباره او توقف کرده‌اند؛ بنابراین فراوانی روایات وی، اختلاف دیدگاه صاحب‌نظران و اهمیت اعتبارسنجی گزارش‌های حدیثی وی که در دسترس جامع‌نگاران متقدم بوده است، ضرورت واکاوی دقیق شخصیت رجالی و معرفی اعتبار میراث حدیثی وی را آشکار می‌کند. شواهد گوناگون اتهام غلو به نوفلی را نادرست در نظر می‌آورد. واکاوی دلایل ارائه ‌شده از سوی رجالیان برای اثبات وثاقت نوفلی نشان می‌دهد که بیشتر آنها قابل نقد هستند. در میان آنها میتوان به برخی از آنها به دید اعتبار نگریست. نکته با اهمیت، پذیرش کتاب سکونی به روایت نوفلی نزد محدثان متقدم است که برای اثبات وثاقت طریقی نوفلی و کشف اعتبار، این مجموعه از گزارشها کافی به نظر میرسد.

http://hadith.maaref.org/article_234877_c8fa993e5b2ae8b8b6c30888be7add8a.pdf

موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام حدیث اهل بیت علیهم السلام 1 2 2026 02 20 تأصیل أحادیث "الأئمة الإثنی عشر" فی أحادیث الواقفة واکاوی اصالت احادیث «ائمه اثنی عشر» در گزارش های واقفی 234878 FA محمد داود زارع مهرجردی دانش‌آموخته سطح 3 حوزه علمیه (نویسنده مسئول). 0009-0008-5114-8546 عباس مفید دانش‌آموخته سطح 4 حوزه علمیه. Journal Article 2024 09 25 تعطی التقاریر المتوفّرة أنّ الواقفة روت کثیراً من أحادیث الأئمة الإثنی عشر ؟عهم؟. هذا ونظراً إلى تعارض الاعتقاد بالأئمة الإثنی عشر ؟عهم؟ وعقیدة التوقّف على الإمام السابع ؟ع؟، یمکن الحکم بعدم أصالة هذه الأحادیث فی بادئ الرأی. لکن یرفض هذا الحکم بعد الشکّ فی انتماء بعض هؤلاء الرواة إلى الوقف، کسماعة بن مهران، وبعد ما یتبیّن أنّ نقل بعض الواقفة کعلی بن حمزة البطائنی وعثمان بن عیسى لمعظم هذه الأحادیث تمّ قبل فتنة الوقف. کما یحتمل أن تکون روایة قسم آخر من هذه الأحادیث قد تمّ من خلال الواقفة الذین کانوا طریقا فی نقلها فحسب، دون التزامهم بمضامینها. هذا والملفت للنظر أنّ نقل أحادیث الأئمة الإثنی عشر ؟عهم؟ لا یتعارض ضرورة مع الاعتقاد بالوقف، وذلک لأنّه یمکن أن تطبّق الواقفة هذه الأحادیث على المهدیّین الإثنی عشر أو تفسّرها بشیء آخر. بناءً على ما قیل، کما یمکن الحکم بأصالة أحادیث الأئمة الإثنی عشر ؟عهم؟ التی روتها الواقفة. بنا بر گزارش‌های موجود، واقفیان احادیث متعددی را در باب ائمه اثنی عشر علیهم السلام روایت کرده‌اند. با توجه به تعارض اعتقاد به امامان داوزده‌گانه علیهم السلام با باور به وقف، ممکن است در نگاه نخست روایات واقفیان در این باب، غیر اصیل به نظر آید. اما با توجه به تردید در واقفی‌بودن برخی از راویان این روایات، مانند سماعة بن مهران و روایت‌گری این روایات توسط واقفیانی همچون علی بن ابی حمزه بطائنی و عثمان بن عیسی پیش از فتنه وقف، تعارض یاد شده در حجم قابل توجهی از گزارش‌ها رفع می‌شود. همچنین، احتمال دارد با عنایت به نقش دوگانه روایان، بخش دیگری از این احادیث توسط واقفیانی که تنها نقش طریقی در انتقال این روایات داشته‌اند، صورت پذیرفته باشد. افزون بر این، باید توجه داشت که نقل روایات ائمه اثنی عشر علیهم السلام و باورمندی به وقف لزوماً تنافی ندارد؛ زیرا امکان تطبیق روایات ائمه اثنی عشر بر مهدیون دوازده‌گانه و توجیه آن از سوی واقفیان قابل فرض است. با توجه به این نکات می‌توان روایات واقفه با مضمون ائمه اثنی عشر علیهم السلام را اصیل دانست.

http://hadith.maaref.org/article_234878_2d0a34f50f23eb9b5c34ddc410bdd568.pdf

موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام حدیث اهل بیت علیهم السلام 1 2 2026 02 20 قضیة استشهاد رقیة بنت رسول الله ؟ص؟ فی مصادر الفریقین ماجرای شهادت رقیه، دختر رسول خدا؟ص؟ در میراث حدیثی فریقین 234879 FA علی عادل زاده دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران. Journal Article 2024 06 26 توفّیت رقیة وأمّ کلثوم ابنتا رسول الله ؟ص؟ فی الفترة المدنیة. استشهدت إحداهما وفق بعض الروایات فی المصادر الشیعیة بعد ما تعرّضت للإیذاء والضرب من قبل زوجها. کما تشیر بعض مصادر أهل السنّة إلى أنّ اتّهام الزوج بالقتل کان متداولاً بین بعض شیعة الکوفة قبل النصف الأوّل من القرن الثانی الهجری. وأبرز هذه الروایات تفصیلاً فی هذا المجال، هی روایة یزید بن خلیفة الحارثی عن الإمام الصادق ؟ع؟، التی رویت بطریقین ونظمین مستقلّین. تفید قرائن السندیة والدلالیة صحّة هذا الخبر وأصالته، حیث انعکست العناصر الأساسیة لمضمونها فی المصادر السنّیة بما فی ذلک صحیح البخاری، بأسانید مستقلّة، ممّا یتیح إعادة بناء القصّة بشکل کامل من خلال جمع هذه الروایات وبیان ربطها معاً. هذه القرائن تعزّز هذه القصّة تاریخیاً. رقیه و ام‌کلثوم دختران رسول خدا صلی الله علیه و آله، در سالهای حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه از دنیا رفتند. بنا بر برخی روایات در منابع شیعه، آزار و کتک خوردن یکی از این دختران به دست شوهرش، به شهادت او انجامید. طبق منابع اهل سنت، اتهام همسر وی به این قتل، پیش از نیمه نخست قرن دوم هجری در میان برخی شیعیان کوفه رواج داشته است. مفصل‌ترین گزارش، روایت یزید بن خلیفه حارثی از امام صادق علیه السلام است که با دو طریق و تحریر مستقل، روایت شده است. برای اعتبار و اصالت این گزارش، قرائن سندی و متنی قابل‌ توجهی در دست است. عناصر اصلی محتوای این روایت، با اسناد کاملا مستقل در منابع اهل سنت و حتی صحیح بخاری بازتاب یافته است. به گونه‌ای که با گردآوری و پیوند آنها می‌توان کلیت این داستان را از منابع اهل سنت نیز بازسازی کرد. این شواهد، اصالت تاریخی این ماجرا را نشان می‌دهد.

http://hadith.maaref.org/article_234879_ca0b79bc931340768da770b9c01d5f47.pdf

موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام حدیث اهل بیت علیهم السلام 1 2 2026 02 20 "تأخیر المعرفة" تراث مکتشف من العهد الثالث، تبیینه وبیان فوائده فی علوم الحدیث «تأخیر المعرفة» میراثی تازه یافت از سده سوم؛ معرفی و شناسایی فواید علوم حدیثی آن 234882 FA مرتضی عبدالهی آرپناهی دانش‌پژوه سطح 3 مؤسسه معارف اهل بیت ؟عهم؟ (نویسنده مسئول). عبدالحسین طالعی عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه قم. Journal Article 2024 02 05 تعتبر المصادر القدیمة والمکتشفة من شخصیّات العالم الإسلامی ذات أهمّیة بالغة فی الدارسات والبحوث القائمة على المعلومات التاریخیة، حیث تشتمل على ملاحظات حدیثة لجوانب تاریخیة واضحة أو غیر متّضحة. وذلک مضافاً إلى قدمها، یزید اکتشافها من قیمة المعلومات فیها، ویقدّم معطیات وبیانات جدیدة للباحثین، لم تکن متاحة من قبل. یقدّم کتاب "تأخیر المعرفة" للأدیب والقاضی الجامع للعلوم العراقی العالم بزمانه فی العهد الثالث الهجری، معلومات حدیثة واسعة فی مجال العلوم الحدیثیة. یتمیّز هذا الکتاب بفوائد عدّة فی الدارسات التاریخیة والحدیثیة، منها کثرة الأحادیث، والمعلومات الرجالیة والتاریخیة لأعلام ذلک العصر ومشاهیره، وانعکاس القصص المتداولة بین أسلاف الفریقین وعلاقتها بالروایات المذکورة فی بعض المصادر الحدیثیة العامّة، ورسم صورة حدیثة للثقافة السائدة بین عوامّ الناس فی عصره وخواصّهم. آثار کهن و تازه‌یافت از مشاهیر جهان اسلام، از آن جهت که احتمالاً دربردارنده نکات تازه‌ای از ابعاد آشکار یا ناگفته تاریخ‌اند، اهمیت بسیاری در مطالعات و پژوهش‌های متکی بر داده‌های تاریخی دارند. زیرا افزون بر دیرینگی این آثار، تازه‌یافت بودن آنها نیز بر ارزش اطلاعات موجود در آنها می‌افزاید و می‌تواند داده‌ها و گزارش‌های جدیدی را فراروی محققان قرار دهد. تأخیر المعرفة نگاشته کشکول‌وارِ ادیب و قاضیِ روزگارشناس سده سوم عراق، یافته‌های گسترده‌‌ای در ارتباط با دانش‌های حدیثی به ارمغان آورده است. احادیث انبوه این کتاب از یک سو، اطلاعات رجالی و تاریخی آن از مشاهیر و اعلام آن روزگار از سوی دیگر، و بازتابِ حکایات رایج میانِ اسلاف فریقین و نسبت آن با روایات مندرج در برخی آثار حدیثی عامه، از سوی سوم، در کنارِ ارائه تصویری نو از فرهنگ غالبِ عوام و خواص روزگار مؤلف، از فواید درخور توجه این اثر در مطالعات تاریخی و حدیثی حکایت دارد.

http://hadith.maaref.org/article_234882_ee5c2b3b8a57fd2b4593797ef95fceed.pdf

موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام حدیث اهل بیت علیهم السلام 1 2 2026 02 20 التعرف على الدور "التألیفی" و"المنهجی" لمعلی بن محمد البصری فی کتاب الکافی بازشناخت نقش «تألیفی» و «طریقی» معلّی بن محمد بصری در کتاب الکافی 234883 FA سید احمد موسوی پور دانش‌آموخته سطح 4 رشته رجال الحدیث مؤسسه معارف اهل بیت ؟عهم؟ (نویسنده مسئول) جمال الدین حیدری فطرت مدرس حوزه علمیه قم. 0009-0008-6634-2085 محسن اسلامی دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه رضوی Journal Article 2024 08 04 أدّت محوریّة الکتاب فی المدرسة الشیعیة فی مجال نقل أحادیث أهل البیت ؟عهم؟، إلى تقییم المحدّثین للروایات اعتمادا على الکتب. ومن نتائج هذا الأمر، ظهور دورین للرواة فی سلسلة الأسانید: الدور التألیفی والدور الطریقی. نجد فی تقییمات علماء الرجال المتقدّمین التمییز بین هذین الدورین. لکن بعد ظهور منهجیة حدیثة معتمدة على السند فی القرن السابع الهجری، أهملت هذه الرؤیة، وحلّ محلّها دراسة وصفیة للسند، دون الالتفات إلى کیفیّة دور الراوی. تهدف هذه الدراسة إلى فحص أکثر من ستمائة سند مثبت فیه إسم المعلّى بن محمّد البصری فی کتاب الکافی، تمییزاً لدوره التألیفی والطریقی. وتمّ تحدید دوره بناءاً على تطبیق أداتین رئیسیتین لتمییز أدوار الرواة، وهما: "قیاس مدى تلاؤم الروایات ومضمون کتب المعلّى" و "معالجات الکلینی". توصّلت هذه الدراسة إلى عدّة نتائج، منها: تحدید الأدوات الحدیثة للتعرّف على مصادر الکتب الحدیثیة القدیمة، وإثبات انتظام منهج الکلینی فی تسجیل الأسانید، وکذلک تحدید معاییر لإعادة تقییم توصیف "الاضطراب" فی الأسانید. «کتاب‌محور» بودن شیعه در عرصه انتقال احادیث اهل بیت علیهم السلام، باعث شد تا اعتبارسنجی بر محوریت کتابت، پیش روی محدثان قرار گیرد. از پیامدهای این واقعیت، بروز دو گونه نقش‌آفرینی راویان در دو عرصه «تألیف» و «طریق» در سلسله اسناد احادیث است. در داوری‌های رجالیان متقدم، شاهد تفکیک میان این دو نقش از راویان بوده‌ایم. از قرن هفتم هجری با روی‌ کار آمدن اعتبارسنجی نوین سندمحور، این نگاه به فراموشی سپرده شد و جای خود را به بررسی توصیفی حلقه‌های سند، بدون توجه به گونه نقش‌آفرینی هر کدام داد. نوشتار حاضر، بر آن است که با بررسی بیش از ششصد سند دربردارنده عنوان معلی بن محمد بصری در کتاب الکافی، به بازشناسی نقش تألیفی و طریقی وی بپردازد. در این راستا، بر پایه کاربست دو ابزار پرکاربرد برای تشخیص نقش راویان یعنی «سنجش همخوانی روایات با موضوعات کتاب‌های معلی» و نیز توجه به «پردازش‌های کلینی»، گونه نقش‌آفرینی وی نشان داده می‌شود. شناخت نوابزارهایی در بازشناسی مصادر کتاب‌های حدیثی کُهن، اثبات نظام‌مندی کلینی در سندنگاری و همچنین تعیین مرزهایی جهت بازپژوهی وصف «اضطراب»، از دستاوردهای دانشی این پژوهش است.

http://hadith.maaref.org/article_234883_4704450356f0a0c1997f5b93aa692f34.pdf