موسسه معارف اهل بیت علیهم السلامحدیث اهل بیت علیهم السلام1120250823الاستدلال الآلی الاحتمالی لاکتشاف تاریخ حیاة الرواةاستنتاج رایانشی احتمالاتی برای کشف زمان زندگانی راویان950197757FAعلیرضاشهبازیموسسه معارف اهل البیت علیهم السلام0000-0002-5761-0868Journal Article20231121إن اکتشاف زمن الأحداث وزمن حیاة الرواة یلعب دورا هاما فی التحلیل التاریخی. فی المصادر القدیمة، على الرغم من ذکر العدید من المعلومات التاریخیة بشکل صریح، إلا أنها لیست کافیة. هذا مع أن أکثر من هذا المقدار، هناک أوقات موجودة سرا فی المصادر التاریخیة، واستخراجها یحتاج إلى الاستدلال وتجمیع الأدلة. فمن ناحیة، یشکل اتساع هذه المعلومات وارتباطاتها عائقًا خطیرًا أمام الاهتمام الشامل بها جمیعًا، ومن ناحیة أخرى، فإن حجم الحسابات المحتملة والاستدلالات المنطقیة المبنیة علیها سیکون أیضًا مهمة صعبة ومکلفة. وفی هذا الصدد، تم کتابة العدید من الدراسات والمقالات لاکتشاف مدة حیاة بعض الأشخاص، ولکن نظرا لصعوبة دمج الأدلة فی بنیة منطقیة، فمن الممکن استخدام الأسالیب التکنولوجیة الحدیثة فی التمثیل والاستدلال الحاسوبی. باستخدام البیانات الزمنیة الصریحة فی المصادر التاریخیة واکتشاف الأنماط الزمنیة، یمکن تقدیر الوقت التقریبی للأحداث التاریخیة (التی تم ذکر وقتها صراحة) فی البنیة المنطقیة للویب الدلالی وباستخدام حجج المنطق الوصفی والمنطق الاحتمالی قدر الإمکان. هذا یمکن مع استخدام semantic web .کشف زمان رخدادها و زمان زندگی راویان نقش مهمی در تحلیلهای تاریخی دارد. در منابع کهن، اگرچه اطلاعات زمانی متعددی به طور صریح ذکر شده است ولی کافی نیستند. این در حالی است که بیش از این مقدار، زمانهایی است که در به طور پنهان در منابع تاریخی وجود داشته و استخراج آنها نیازمند استنتاج و تجمیع قرائن است. از طرفی گستردگی این اطلاعات و قرینهها مانعی جدی برای التفات همه جانبه به همه آنها است و از طرف دیگر، حجم محاسبات احتمالی و استنتاج منطقی بر پایهی آنها نیز کار دشوار و پرهزینهای خواهد بود. در این راستا تکنگاریها و مقالههای متعددی برای کشف زمان زندگی برخی از افراد نگاشته شده است، ولی با توجه به دشواری تجمیع قرائن در یک ساختار منطقی، میتوان از روشهای امروزی فناورانه بازنمایی و استنتاج رایانشی استفاده کرد. با بهرهگیری از دادههای صریح زمانی در منابع تاریخی و کشف الگوهای زمانی، میتوان در ساختار منطقی موجود در وب معنایی و با استفاده از استدلالگرهای منطق توصیفی و منطق احتمالاتی تا حد ممکن، زمانی تقریبی را برای رخدادهای تاریخی (که زمان آنها به طور صریح بیان نشده است) تعیین نمود.http://hadith.maaref.org/article_197757_bd18c0ab8c60f9800d84451cc1f867dc.pdfموسسه معارف اهل بیت علیهم السلامحدیث اهل بیت علیهم السلام1120250823إعادة قراءة اتهام أحمد بن محمد السیاری بالغلو؛ من خلال النظر إلی تراثه الروائیبازخوانی اتّهام به غلو احمد بن محمّد سیّاری؛ با نگاه به میراث روایی او5184197753FAامیرحسنخوروشعلوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.0000-0002-8195-8063محمد علیموحدیدانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.Journal Article20230615احمد بن محمد سیاری از راویان متّهم به غلوّی است که در بخش باقیمانده از روایات تحریف و قراءات منسوب به امامان یکی از مهمترین نقشها را داشته است و کتاب القراءاتِ وی از مهمترین منابع فصل الخطاب بوده است. از جمله دادههای مهمی که در مدخلهای او در کتب رجالی به چشم میخورد، اتّهام او به فساد مذهب و تناسخباوری است. بسیاری از عالمان متأخر شیعه برای نقد سندی روایات او، به اتّهام به غلوّ او توجّه ویژه کردهاند. با توجّه به اینکه امروزه روایات فراوانی از او در دست هست، شاید بتوان با کاوش در میراث روایی او، این اتّهام را ارزیابی کرد و مستندات احتمالی رجالیانِ منتقد را سنجید. به نظر میرسد عمدۀ میراث او، گرایش او را به غلو نشان ندهد، اما بخشهای کمی از میراثش بتواند انواعی از غلو را بازنماید. همچنین احتمالاً نتوان وی را متعلّق به فِرق رسمی غلات دانست و سیّاری نهایتاً گرایشی شخصی به برخی روایات و آموزههای غالیانه داشته باشد که چنین گرایشی نمیتواند به کلّی ما را به چهرۀ روایی او بدبین کند.احمد بن محمد سیاری از راویان متّهم به غلوّی است که در بخش باقیمانده از روایات تحریف و قراءات منسوب به امامان یکی از مهمترین نقشها را داشته است و کتاب القراءاتِ وی از مهمترین منابع فصل الخطاب بوده است. از جمله دادههای مهمی که در مدخلهای او در کتب رجالی به چشم میخورد، اتّهام او به فساد مذهب و تناسخباوری است. بسیاری از عالمان متأخر شیعه برای نقد سندی روایات او، به اتّهام به غلوّ او توجّه ویژه کردهاند. با توجّه به اینکه امروزه روایات فراوانی از او در دست هست، شاید بتوان با کاوش در میراث روایی او، این اتّهام را ارزیابی کرد و مستندات احتمالی رجالیانِ منتقد را سنجید. به نظر میرسد عمدۀ میراث او، گرایش او را به غلو نشان ندهد، اما بخشهای کمی از میراثش بتواند انواعی از غلو را بازنماید. همچنین احتمالاً نتوان وی را متعلّق به فِرق رسمی غلات دانست و سیّاری نهایتاً گرایشی شخصی به برخی روایات و آموزههای غالیانه داشته باشد که چنین گرایشی نمیتواند به کلّی ما را به چهرۀ روایی او بدبین کند.http://hadith.maaref.org/article_197753_aae563942854755e496e5aafc4087abc.pdfموسسه معارف اهل بیت علیهم السلامحدیث اهل بیت علیهم السلام1120250823دور الاهتمام بإمکانیة تصحیف نص الحدیث فی الجمع الصحیح للأحادیث دراسة حالة لأحادیث «الأجل المسمی» و «الأجل المقضی»نقش توجه به امکان تصحیف متن حدیث در جمع صحیح میان احادیث؛ مطالعه موردی احادیث اجل مسمی و اجل مقضی86114197756FAمحمد مهدیخطیبیحوزه علمیه خراسانوحیدعابدگروه حدیث پژوهی پژوهشکده معارف اهل بیت علیهم السلامJournal Article20231005ومن تعالیم أهل البیت علیهم السلام الخاصة بهذه المدرسة مذهب البداء. کما أن لهذه العقیدة دوراً فی اجال الإنسان، أی عندما یأتی موته. وقد قسم القرآن الکریم هذ ا الأجل إلى الأجلین:المسمی و المقضی. و قد قسمت روایات أهل البیت (علیهم السلام) هاتین الفترتین إلى قابلة للاسترداد و غیر قابلة للرجوع. وفی هذه الأثناء هناک روایات لا تتفق مع روایات أخرى و فیها تناقضات.<br><br>إن بعض الأعاظم حاولوا فی الجمع و التوافق، بین هاتین الروایاتین المتعارضتین. ومن الواضح أن هذه المحاولات غیرنافعۀ حینما کان جمعهم بعیدة کل البعد عن الجمع العرفی، وتخالفه الآیات و الأحادیث، ولا تدعم الفهم العقلی والعرفی لها. وبالنظر إلى صحة سند هذه الأحادیث و استحالة طرحها، و استحالۀ الجمع العرفی بینهما، فقبل الدخول فی قواعد باب التعارض، یمکن اعتبار احتمال التصحیف، مخرجا من هذا الصراع. إن الاهتمام بنص الحدیث و دراسة إمکانیة التصحیف له دور کبیر فی الفهم الصحیح للأحادیث المتعارضة فی موضوع روایات الأجل المسمی و المقضی، خاصة عندما یکون احتمال التصحیف الاجتهادی، غیرمستبعد.یکی از آموزه های معارف اهل بیت علیهمالسلام ـ که اختصاص به این مکتب دارد ـ آموزه بداء است. این آموزه، در أجل انسان ها، یعنی در زمان فرا رسیدن مرگ آنان نیز نقش دارد. قرآن کریم، این أجل را به دو أجل مسمّی و مقضی تقسیم کرده است. روایات اهل بیت علیهمالسّلام این دو اجل را به أجل بداءپذیر و بداءناپذیر تقسیم کرده اند. در این میان، روایاتی است که با سایر روایات، هم خوانی نداشته و تعارض دارد. در جمع میان روایات معارض، برخی از بزرگان تلاش کرده، جمعهایی ارائه نموده اند. این جمع ها به روشنی از جمع عرفی فاصله گرفته، با مضامین آیات و روایات تنافی داشته و فهم عقلایی و عرفی آن را پشتیبانی نمی کند. با توجه به صحت سند روایات و عدم امکان طرح آن ها، و نیز عدم امکان جمع دلالی آن ها، پیش از ورود به سامانه قواعد تعارض، می توان پدیده تصحیف را راه برون رفت از این تعار ض به حساب آورد. توجه به متن حدیث و بررسی احتمال تصحیف، نقش به سزایی در فهم صحیح از احادیث متعارض در موضوع دو أجل مسمی (بداء ناپذیر) و مقضی (بداپذیر) دارد، به ویژه آن که احتمال تصحیف براثر تصحیح اجتهادی در میان باشد.http://hadith.maaref.org/article_197756_2b41f36d2396f43ce963170067282a9a.pdfموسسه معارف اهل بیت علیهم السلامحدیث اهل بیت علیهم السلام1120250823معنی الکذب المنتسب الی الغلاه فی احادیث المعصومین علیهم السلاممعنا شناسی کذب غالیان در احادیث معصومان علیهم السلام (بررسی اتقان دیدگاه استاد شیخ محمد سند)115136197755FAمحمد عرفانمکارمیدانش پژوه مرکز تخصصی معارف اهل بیت علیهم السلامسید مهدیبهشتیدانش پژوه مرکز تخصصی معارف اهل بیت علیهم السلامJournal Article20230824یکی از مباحث بنیادین و درخور توجه در عرصه ی شناخت شخصیت روایتگران حدیث، کندوکاو پیرامون یافتن معانی عبارات به کار رفته در توصیف این شخصیت هاست. در این میان شناخت معانی کلماتی که ائمهی هدی علیهم السلام به منظور توصیف راویان امامیه از آن بهره جسته اند شایان توجه بیشتری است. معصومان علیهم السلام پیرامون برخی از راویان و به طور مشخص تعدادی از غالیان یا متهمان به غلو عبارتی نظیر {کذب علی} را به کاربسته اند.شیخ محمد سند با ارائه ی مستندات و شواهدی در صدد آن برآمده است تا اثبات کند که این عبارت در ادبیات شارع دست کم در پاره ای از موارد معنایی غیر از انتساب امر خلاف واقع بر امامان علیهم السلام داشته است.برآیند پژوهش حاضر نشان میدهد مستندات جناب سند فاقد پشتوانه بوده و عبارت مورد گفتگو، در ادبیات شارع به همان معنای {دروغ بستن بر اهل بیت علیهم السلام} مورد استفاده قرار گرفته است..یکی از مباحث بنیادین و درخور توجه در عرصه ی شناخت شخصیت روایتگران حدیث، کندوکاو پیرامون یافتن معانی عبارات به کار رفته در توصیف این شخصیت هاست. در این میان شناخت معانی کلماتی که ائمهی هدی علیهم السلام به منظور توصیف راویان امامیه از آن بهره جسته اند شایان توجه بیشتری است. معصومان علیهم السلام پیرامون برخی از راویان و به طور مشخص تعدادی از غالیان یا متهمان به غلو عبارتی نظیر {کذب علی} را به کاربسته اند.شیخ محمد سند با ارائه ی مستندات و شواهدی در صدد آن برآمده است تا اثبات کند که این عبارت در ادبیات شارع دست کم در پاره ای از موارد معنایی غیر از انتساب امر خلاف واقع بر امامان علیهم السلام داشته است.برآیند پژوهش حاضر نشان میدهد مستندات جناب سند فاقد پشتوانه بوده و عبارت مورد گفتگو، در ادبیات شارع به همان معنای {دروغ بستن بر اهل بیت علیهم السلام} مورد استفاده قرار گرفته است..http://hadith.maaref.org/article_197755_0f3fb3aeccd81c7fe23efc90c54c1fd8.pdfموسسه معارف اهل بیت علیهم السلامحدیث اهل بیت علیهم السلام1120250823الشخص السابع فی حدیث خلق الأرض ودوافع کتمانهشخص هفتم در حدیث خلقت الارض و انگیزههای کتمان او137158197754FAسید علیابطحیحوزه علمیهمهدیغلامعلیدانشیار دانشگاه قرآن و حدیثJournal Article20230703حدیث «خلقت الارض لسبعه»، هفت نفر از نمازگزاران بر پیکر حضرت زهرا (س) را با ویژگی هایی بسیار والا معرفی کرده است. معرفی این هفت تن در روایتی از امیرالمؤمنین (ع) از یک سو و حذف نام یک تن از این نفرات با وجود تصریح به عدد هفت در حدیثی دیگر از امیرالمؤمنین (ع) که به واسطه ی امام باقر (ع) نقل شده، از سویی دیگر موجب گمان حذف نام نفر هفتم از جانب امام محمد باقر (ع) یا راوی حدیث می شود. علاوه بر این، ابهام در زندگانی راوی مکتوم؛ عبد الله بن مسعود، به اهمیت پاسخ دقیق به این پرسش می افزاید. مطالعه ابعاد گوناگون شخصیت نامبرده و تحلیل چرایی مصادره شدن نام او توسط جریان رقیب شیعه بعد وفاتش و سوء استفاده هایی که جریان اهل سنت در سده اول و دوم هجری از نام وی کرده، موجب تقویت فرضیه ی حذف خودخواسته توسط امام یا شیعیان می شود. افزون بر این با شناسایی موردی مشابه از این نوع سانسور ها، راهی نو در تحلیل این معضلات را عرضه می شود.حدیث «خلقت الارض لسبعه»، هفت نفر از نمازگزاران بر پیکر حضرت زهرا (س) را با ویژگی هایی بسیار والا معرفی کرده است. معرفی این هفت تن در روایتی از امیرالمؤمنین (ع) از یک سو و حذف نام یک تن از این نفرات با وجود تصریح به عدد هفت در حدیثی دیگر از امیرالمؤمنین (ع) که به واسطه ی امام باقر (ع) نقل شده، از سویی دیگر موجب گمان حذف نام نفر هفتم از جانب امام محمد باقر (ع) یا راوی حدیث می شود. علاوه بر این، ابهام در زندگانی راوی مکتوم؛ عبد الله بن مسعود، به اهمیت پاسخ دقیق به این پرسش می افزاید. مطالعه ابعاد گوناگون شخصیت نامبرده و تحلیل چرایی مصادره شدن نام او توسط جریان رقیب شیعه بعد وفاتش و سوء استفاده هایی که جریان اهل سنت در سده اول و دوم هجری از نام وی کرده، موجب تقویت فرضیه ی حذف خودخواسته توسط امام یا شیعیان می شود. افزون بر این با شناسایی موردی مشابه از این نوع سانسور ها، راهی نو در تحلیل این معضلات را عرضه می شود.موسسه معارف اهل بیت علیهم السلامحدیث اهل بیت علیهم السلام1120250823منهج العلامة محمد تقی المجلسی فی کتابة الفقه الحدیث باللغة الفارسیة من خلال وصف خطبة المتقینروششناسی علامه محمدتقی مجلسی در فقهالحدیثنگاری به زبان فارسی با تکیه بر شرح خطبه متقین159178197758FAمیلادمخلصیحوزه علمیه قماحسان اللهدرویشیدانشگاه قمJournal Article20231122للعلامة محمد تقی المجلسی مکانة مرموقة بین علماء الحدیث الشیعة، خاصة فی مذهب أصفهان. یمکن اعتبار التعلیق الفارسی الأول للمجلسی على خطبة متقین مثالاً جیدًا لتدفق الکتابة الفارسیة خلال الفترة الصفویة. ویتناول المقال التالی طریقة العلامة محمد تقی المجلسی فی الفقه وکتابة الحدیث باللغة الفارسیة من خلال وصف خطبة المتقین. وتظهر نتائج هذا البحث أن مجلسی أول فی شرحه الفارسی لخطبة المتقین، بحسب نوع المستمعین والمراقبین، قد أعطى غرضاً خاصاً لوصف هذه الخطبة القیمة. یعد تعزیز المعرفة الإسلامیة وتعلیم وتدریب الجمهور الناطق باللغة الفارسیة أحد الأهداف الرئیسیة للعلامة محمد تقی مجلسی فی تعلیقه الفارسی على الخطبة. لقد تجنب المدفوعات المتخصصة واسعة النطاق فی مجال التحقق من صحة النص وصحته، والتحلیل الأدبی للنص؛ إلا أنه أحسن استغلال سعة القیاسات والنصوص المشابهة لحدیث خناودة فی شرح الخطبة وتعلیم العلم لعامة الناس الناطقین بالفارسیة. وکان له دور مؤثر فی تعزیز أبحاث الحدیث، وخاصة فی مجال فقه الحدیث.وهذا البحث یبحث فی هذه الخطبة بمنهج مختلف، وهو عمل مختلف من هذا المنطلقعلامه محمدتقی مجلسی جایگاه برجستهای در میان حدیثپژوهان شیعی به ویژه در مکتب اصفهان دارد. شرح فارسی مجلسی اول بر خطبه متقین را میتوان نمونه خوبی از جریان فارسینویسی در دوران صفویه دانست. نوشتار پیشرو به بررسی روش علامه محمدتقی مجلسی در فقهالحدیثنگاری به زبان فارسی با تکیه بر شرح خطبه متقین پرداخته است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد مجلسی اول در شرح فارسی خطبه متقین، بر اساس نوع مخاطب و ناظر به هدفی خاص به شرح این خطبه ارزشمند پرداخته است. ترویج معارف اسلامی، تعلیم و تربیت مخاطبان فارسیزبان از اهداف محوری علامه محمدتقی مجلسی در شرح فارسی خطبه متقین است. وی از پرداختهای تخصصی گسترده در زمینه احراز اصالت و صحت متن، تحلیل ادبی متن اجتناب کرده است؛ اما از ظرفیت قرینهها و متون مشابه «خانواده حدیث» در شرح خطبه و تعلیم معارف به عموم مردم فارسیزبان به خوبی بهره گرفته است. وی در پیشبرد پژوهشهای حدیثی به ویژه در عرصه فقه الحدیث نقشی تأثیرگذار داشته است.